غزان بار ديگر به مقاومت پرداختند . در اين احوال خوارزمشاه اتسز بن محمد بن انوشتكين در خوارزم بود . آن دو خراسان را ميان خود تقسيم كرده بودند و در برابر لشكر غز پاى مىفشردند . در رمضان سال 551 سلطان سنجر با چند تن از امرايى كه با او بودند از اسارت گريخت و به ترمذ شد . سپس از جيحون گذشت و وارد مرو گرديد . مدت اسارتش از جمادى الاولاى سال 548 بود تا رمضان 551 . جمعا سه سال و چهار ماه . آنچه فرار او را ميسر نمود مرگ علىبك رئيس طائفه تركان قارغلى بود . زيرا او را با سلطان سخت كينه بود . چون او از دنيا رفت تركان قارغلى و ديگر تركان به سنجر گرايش يافتند و در كار او گشايشى پديد آمد . و اللّه سبحانه و تعالى اعلم . محاصرهء سلطان محمد بغداد را سلطان محمد بن محمود در آغاز حكومتش بعد از عمش مسعود بن محمد بن ملكشاه نزد المقتفى لامر اللّه كس فرستاد كه به نام او در بغداد و عراق بر حسب عادتشان خطبه بخوانند . خليفه چون اميد به انقراض دولتشان داشت از اين كار امتناع كرد . سلطان لشكر در حركت آورد و از همدان آهنگ عراق نمود . صاحب موصل و نايب او نيز او را وعدهء يارى دادند و سلطان در اواخر سال 551 به عراق رفت . خليفه به جمع لشكر پرداخت خطابرس [ 1 ] با سپاه واسط بيامد ولى رغش صاحب بصره عصيان كرد و واسط را گرفت مهلهل هم لشكر به حله برد و آنجا را در تصرف آورد . خليفه المقتفى لامر اللّه و ابن هبيره كوشيدند تا بغداد را در برابر مهاجمان مستحكم سازند . پل را بريدند و همهء كشتيها را زير تاج گرد آوردند . آنگاه ندا دادند كه كسى در جانب غربى نماند . پس همهء مردم در محرم سال 552 به جانب شرقى كوچ كردند . خليفه فرمان داد آن سوى بارو هر چه بود ويران كردند . سلطان محمد نيز از سوى ديگر چنين كرد . منجنيقها را نصب كردند و عراده را بسيج نمودند . خليفه ميان لشكريان و مردم عامى سلاح تقسيم كرد . زين الدين كجك با سپاه موصل بيامد و در اوانا به سلطان محمد پيوست و جنگ در پيوستند و محاصره را سخت نمودند . در شهر ارزاق به پايان رسيد و مردم از گرسنگى در رنج افتادند . زين الدين به احترام خليفه در جنگ سستى به خرج داد . گويند نور الدين محمود بن زنگى او را سفارش كرده بود . اين نور الدين برادر قطب الدين مودود بود . در اين احوال به سلطان محمد خبر رسيد كه برادرش ملكشاه و ايلدگز صاحب اران و پسرخواندهء او ملك ارسلان بن طغرل بن محمد روانهء همدان شده‌اند سلطان محمد در آخر

--> [ ( 1 ) ] متن : خطاوفرس .